Baye / Бай: (Ady.İsim)
Morfoloji: Zengin anlamı içerir. Geleneksel olarak “çok/fazla” olarak açıklanan be (бэ) köküne odaklanmakta ve bu kökün sözcük alanlarındaki dağılımının, yoğunluk ve genişlemeyi içeren daha geniş bir anlamsal yapıya sahiptir. Kelimenin en yalın ayrışımı şu şekildedir.
Бэ / Be: [Ady.] Çok
-ий / -yiy: Ona ait. 3. Tekiş kişi aidiyet bildirir. Bütün şahır zamirlerle çekimlenir. Se siy: benim. we wiy: senin. Aş yiy: onun. Te tiy: Bizim. Şo şuy: sizin. Axem yay: onların.
Бэий / Beyı: (Баи / Bayı) (Бае / Baye) Baye: Çok şeye sahip olan, zengin.
” Be” kökü, birden fazla alanda sistematik anlamsal genişlemeyi göstermektedir:
1 Nicel Alan, olmak : çok/fazla
- Шхынэр бэ хъугъэ. / Şxıner be xhuğe : Yemek çok oldu.
2 Mekansal Alan, Быхъу / bıxhu : geniş, bol
3 Süreçsel/Yoğun Alan
- beşx : aşırı yeme, obur
- beç : aşırı koşmak, koşucu.
- Bec Örümcek. Çok eğeren tanımlamasıyla isim..
4 Dönüşüm Alanı
- beğon : bollaşma/verimlilik kazanma.
- Быгъэ мыlэрысхэр бэгъуагъ. / Mığe mıerısxer beğuağ: Bu yıl elma bereketlendi.
- Бэгын / Begın. şişme\ genişleme
- Бэ ишхый ыныбэ бэгыгъ. / Be yıixıy yınıbe begığ: Çok yedi, karnı şişti.
Bu örüntüler , be’nin fiziksel ve soyut anlamsal alanları kapsayan, skaler bir yoğunlaştırıcı kök olarak işlev gördüğünü göstermektedir .
Adıgece söz varlığında yer alan Baye, Baınığ, Beğon, Beşx, Beç, Bec, Becıxh, Belağ Bəlah, Bə xhuğə, Beğaş’e, Bəş’ag, Bekhu, Exhuambe, Yibe, Šabe, Fabe, Chabe gibi örnekler kökün farklı semantik alanlarda zengin üretkenliğe sahiptir.
Kültürel anlatı olarak, Adıge sözlü geleneğinde, özellikle Nart destan döngülerinde, baye kavramı refah, uyum ve sosyal esenliğin kavramsal bir göstergesi olarak karşımıza çıkar. Adıge Nart Destan ve masalları, yoğun aktivasyon dolu uzun anlatıları Бай тхъэнэ къэнэжьыгъ. / Bay txhene khenejığ. (Geriye zangin yaşamı kaldı) cümlesiyle biter. Bu anlatıların genel ve son cümlesidir.
Baye, yalnızca ekonomik bir tanımlayıcı olmaktan ziyade, anlatısal kapanış yapılarına ve idealize edilmiş toplumsal temsillerine gömülü kültürel bir anlamsal sembol olarak işlev görür .
Karşılaştırmalı ve Tipolojik Açıklamalar:
sözcük biçimleri birçok dilde karşımıza çıkar:
- Adige: baye (zengin)
- Türkçe: bay / bey (zengin / soylu)
- Karaçayca: Bay
- Kazakça: Bay
- Moğolca: bayan (zengin)
- Abhazca: abai (zengin kişi)
Kelimenin kökeni olan dili belirlemede etken veriler:
- Anlamlı en küçük kelime varlığına sahip dil.
- Kelime kökünün üretken yapıya sahip olması.
- Kelime kökünün dönüşebilen ve değişebilen anlamsal bağları barındırması.
- Dastan, masal, atasözü gibi sözlü halk edebiyatında kökleşmiş, yaygın anltılarda yer etmiş olması.
- Dilin (motfoloji, fonem, semantik, sentaks) dilbilimi ve gramer yapılarına uyumlu bir şekilde kanıtlanabilir olması.
- Kelimenin farklı dillerde yer almasının coğrafi, kültürel, sosyal ilişkilerin olduğunu gösterir verilerin olması. Bu verilerin BAY kelimesinin kullanıldığı diğer dillerce desteklenmemesi kelime kökünün Adıgece olduğunu doğrulamaktadır.