هلم (milla) / Millet [Ar.] çoğulu ¨ل ل م / milal]
1. Anlamı / Semantik: Din, mezhep, inanç topluluğu, ümmet, anlamlarına gelir.Bkz.
Millet: Aslı din ve mezheb. Ümmet, kavim, cemaat. (…) millī: Millete raci ve mensup, ecnebi olmayan. [Ahmed Vefik Paşa, Lehce-i Osmani, 1876]
2. Biçim / Morfoloji: Bu kelime Arapçada “yazmak, yazıyla belirlemek” anlamındaki ل مّ / malla kökünden gelir.
Fiil: [malla / yamillu] Bir şeyi yazıyla tespit etmek, belgelemek.
İsim: [milla] Yazıyla belirlenmiş yol, din, şeriat, kanun.
Kur’an’da da bu anlamdadır: “Mille İbrahim” (İbrahim’in dini, yolu) – (Bakara 130, 135 vb.)
Yani milla, başlangıçta “yazılı vahiy veya Tanrısal yasa” anlamını taşırken zamanla anlam genişlemesine uğrayarak bu yasaya uyan topluluğu¨ (dini cemaati) ifade eder hale gelmiştir.
3. Kelimenin yayılması süreci
3.1. Arapçadan Farsçaya, oradan da Osmanlı Türkçesine geçmiştir. Osmanlı döneminde “millet”, modern anlamda ulus değil, din topluluğu anlamındaydı. “Millet-i İslâmiye” → Müslüman toplumu, “Millet-i Rûm” → Ortodoks Hristiyan topluluğu, “Millet-i Ermeniyân” → Ermeni toplumu
Bu kullanım Bizans ve Osmanlı idari sisteminde resmî bir hukuki statü anlamına da sahipti.
3.2. Modern Türkçedeki anlam değişimi 19. yüzyılda milliyetçilik akımlarıyla birlikte kelimenin anlamı değişti. Din topluluğu, ortak dil, kültür ve tarih birliği olan halk, ulus” anlamar kazandı. Bu dönüşüm Osmanlıda, Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde hızlandı. Cumhuriyet döneminde ise ulus kelimesi “millet”in Türkçe karşılığı olarak önerildi, ama her iki kelime birlikte yaşamaya devam etti.
4. Etimolojik özet zinciri
İbranice [מִלָּה] (millāh): Söz, kelime, buyru.
Aramice / Süryanice mellā / mellāthā: Söz, yasa.
Arapça [ل م]ِ (milla): yazılı yasa, din.
Osmanlıca: Millet, dini cemaat.
Modern Türkçe millet “ulus, national”
5. Kelimenin etimoljik yönden doğuşu
Mille kelimesimesini Arapçadan itibaren bileşik kelimelerden oluşarak zaman içerisinde kökleştiğini söylyebiliriz. Adıgecenin (Çerkesçenin) ¨seste anlam olduğu¨görüşünü savunduğumuz Otej Teoremine göre kelimenin kökeni şu şekildedir:
Le / ل / лэ: Çizgi çizmek, boyamak, süslemek, makyaj yapmak, görünür bir kalıba girme, profil…gibi olgusal eylemleri ifade eder. Read Line, air Line, ProfiL, heykeL A-LLah, Lan, ćale (кӀалэ) vb kelimelerde geçen “Le” kelimesi benzer anlamlar katar. Çubukla veya sopanın ucu ile toprağa çizgi çizmeye çalıştığımızda yaptığımız eylemin sese dönüşmüş şekli ¨Le / الل / Лэ¨ dir. Zamanla çizgilerle şekiller oluşturma, süslemeler yapma, makyaj, bir frofile girmiş olma gibi olguların karşılayan temel ses / kelime bu “Le” olmuştur. Genelde kelimelerde olan ¨L¨ hep benzeri anlamlar katar.
Me / م / Мэ: Kalimenin başındaki “Mа / мэ“ ise geçişsiz fillerde 3. tekil kişi zamiri. Adıge dilinde özellikle geçişsiz fillerin çekimli halleriyle kullanımı zamanla kökleşerek isim kelimeler oluşturulur. Ancak ¨Me¨ kelimesinin başkaca görev ve anlamları vardır. Kelimeye bir anlam değer kattığını belirtmekle yetinelim Konu bütünlüğünü korumak adına şimdilik bu konulara girmemek daha doğru olacaktır.
6. Özet
Male / мэлэ: Bir düşüncenin veya bir inanışın sınırlarını belirleyen soyut, somut, nesnel öznel olguları karşılarken daha sonraları bir mezhebi, meşrebi içine alır şekilde düşünülmeye başlanmış, son iki asırda ise kan bağına dayalı, aynı dil, kültür, tarih değerlerine bağlı olarak görünür olan topluluklar içinde kullanılmaya başlanmıştır. Haliyle “millet” kelimesi günümüzde, düşünsel ya da biyolojik bağların sınırlarını belirleme, onu anlaşılır ve görünür kılmak şeklinde anlaşılmaktadır. “Sizler İbrahim milletindensiniz,” ifadesi Hz. İbrahimin tarzında belirlenmiş inanç sistemindensiniz demektir.