Kapadokya: Antik çağ coğrafi isim. Toponim.
Jeolojik tarihçe
Wikipedi sözlükte, Kapadokya, 60 milyon yıl önce Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ’ın püskürttüğü lav ve küllerin oluşturduğu yumuşak tabakaların milyonlarca yıl boyunca yağmur ve rüzgâr tarafından aşındırılmasıyla ortaya çıkan bölgedir, şeklindeki kısa tanımlamayı görüyoruz.
Kapadokya’nın tarihi, Paleolitik döneme kadar uzanmaktadır. Bölge, MÖ 2. binyılda Hitit İmparatorluğu’nun egemenliği altına girmiştir. Hititler döneminde Kapadokya, önemli bir yerleşim yeri olmuş ve ticaret yollarının kavşağında bulunmuştur.
Günümüzdeki Kapadokya Bölgesi, Aksaray, Kayseri, Kırşehir, Nevşehir ve Niğde, illerini kaplamaktadır. Daha dar bir alan olarak, Kapadokya Bölgesi Avanos, Derinkuyu, Ihlara, Göreme, Kaymaklı, Uçhisar ve Ürgüp çevresini kapsamaktadır.
Kelimeyle işkili farklı yaklaşımlar
Kelimenin kökenini Latince; Yunanca, Persçe, Luvice gibi farklı dillere dayandıranlar olmuştur. Anlam olarak da [iyi/güzel atlar ülkesi, aşağı, alçak ülke] gibi anlamlar verenler olmuşsa da hiçbirisi kabul gören, inandırıcı, etimolojinin temellerine dayanan açıklamalar değildir. Ozan Sağdıç’ın, 12 Eylül askeri darbe döneminde Cappadocia kelimesi Yunanca diye yasaklanması sonucunda, kelimenin Persçe [Güzel atlar ülkesi] diye uydurduğu bir kelime olduğunu kendisi TARİH dergisinde itiraf etmiştir. [Sağdıç, O., #Tarih], 2015.] Yer isimlendirmeler coğrafi bölgenin ilk sakinleri tarafından verilir. Bu genel bir kuraldır. O bölgeye sonradan gelen toplumlar ilk sakinleriyle birlikte yaşadığı sürece bu isimler devam eder. Bu süreçte isimler bir şekilde kayıtlara girmişse ki burada durum budur, isim değişikliği olsa bile ilk sakinlerin dili ile kayılı belgeler eşleştirilmeli ve o dilin verileriyle çözüme yapılmalıdır.
Kapadokya, Cappadocia, Capathocia kelimesini herhangi bir ekleme ya da çıkarma yapmadan, herhangi bir yer ismi veya bir varlığın ismi olabileceğini düşünmeden kelimeyi çözümleyelim. Referans dilimiz olan Adıgece düşünerek çözümleme yapıyorum.
Etimolojik Tahlil
Cappadocia / Къапэтэкъуя / Къапэдокъуя: Öncelikle Adıgecenin iki farklı şivesiyle ilgili kullanımı söyleyelim ki ir şey gözden kaçmış olmasın ve gereksiz itirazlara da şimdiden cevap vermiş olalım.
Къапэтэкъуя: [Batı Ady.] “Çok şeyin uçlarından dökülüyor,” anlamına geşir. Aşağıda çözümlemesi yapılacaktır. Batı Adıgece yazım şeklinde kelimenin kökü [T] sesi kullanılır. Kelimenin kökü [Thekhu / Тэкъу]: [Ady.F.] Dökülüyor, anlamında çekimli fiilden veya emir kipinden isimleşmiştir. Bitmemiş, devam eden zaman kipi veya emir kipi kullanılmış. Bitmemiş zaman kipin kullanılmış olması durumu Peri bacaların tepesinden peri bacalarındaki erozyonun sürekliliğini gösteriyor olması açısından son derece sağlıklı bir tanımlama yapmıştır. Katı cisimler için dök anlamında emir kipi olarak da [тэкъу] şeklinde cezimli okumayla birlikte kullanılır.[тэкъу] sonuna [ы] sesi getirmeden yapılan okuma Emir kipi; aynı yazımla sonuna [ы] varmış gibi yapılan okuma ise Bitmemiş zamandır. Buradaki yazıldığı şekli emir kipi biçiminde ve fiilin yalın halidir. [тэкъу] kelimesinin T] ile yazımı Batı Adıgece yazımıdır ve İlgilizcedeki gibi (th) şeklinde okunur.
Къапэдокъуя: (Doğu Ady.) Batı Adıgecesinindeki bütün açıklamalar burada da geçerlidir.
Kh / Къ: Birden çok görev üstlenir.
- Eylemin başına gelir ve eylemi özne merkezi haline getirir. Eylemin başında Khı / къы şeklinde olması geçişli eylemin öznesinin 3 tekil olduğunu bildirir. [Aş meerıs khıhığ: O elma getirdi.] Burada özne tekil.
- Eylemin başında kha / къа şeklinde olması öznenin 3. çoğul olduğunu gösterir. [Axem meerıs khaşefığ: Onlar elma satın aldılar.]
- Yer tamlayıcısının çokluğu durumunda da kha / къа şeklinde kullanılır. Wencekhı[xe]m yat’e kapetekhu. Bacaların ucundan toprak dökülüyor. Burada bacaların çoğulluğu ifade edilir. Wencekhıxer [bacalar] kelimesi ise dolaylı tümleç [yer tamlayıcısı] görevindedir. Başka örnek: Meerısxer çıgıxem khapetequ: Elmalar ağaçlardan dökülüyor.
Pe: [ædy.İ.] 1. anlamı canlı organı olan burun. 2. önüne geldiği kelimelere ön, uc, ileri, lider gibi anlamlar katar. Petekhu / пэтэкъу – Pedokh / пэдокъ: Ucundan dökülüyor. Buradaki incelik Adıgecede [У] ы sesi varmış gibi yapılan okuma ise bitmemiş zamanı gösteriyor olmasıdır.. Eylemin sürekliliğini ifade etmesi manidardır.
Tekhu / dokhu [тэкъу / докъу]: Dök / döküyor [dökül / dökülüyor]
–ia / -я: Aidiyet bildiren 3. Tekil kişi. Türkia: Türke ait. Adygeya: Adıgeye ait. Cappadocia: Uçlarından sürekli dökülenlerin olduğu yer. Tam bir tanımlama yapmaktadır.
Zihinsel yolculuk: Çok elma ağacınız var ve üzerleri elma dolu, ağaçların dallarının uçarından elmalar dökülüyor. Sizler de bunu dile getirecekseniz, cümleniz Khapethekh, khapedokhu, Cappadoc, şeklinde olur.. Bu tarz verilerin bulunduğu bölgeye de -iya (-ona ait) 3. tekil aidiyet bildiren zamir getirilerek bölgesel varlık dile getirilir. Uçlarında dökülenlerin çok olduğu bölge, tanımlamasıyla Peri bacaların üzerinden yağmurun, rüzgârın, çeşitli doğal etkenllerin etkisiyle dökülen yani erozyonların olduğu bölgeyi tanımlayan coğrafi adı olmuş ve terim olarak ortaya çıkmıştır.
Özet:Cappadocia – Kkapedokhia / Къапэдокъуя / Къапэтэкъуя: Uçlarından sürekli dökülenlerin olduğu yurt. En belirleyici ifade, Peri bacaları yurdu, cümlesidir.
Kapadokiya’dan bir kare.
Not: [Bayram,A., Jineps, Eylül 2024] makalesindeki Kapadokiya bölümü yeniden ele alınarak yazılmıştır.