“De / дэ: *[Ady. F.] kabul et. Emir kipi. Mastar: Den.
Den kelimesi ve İlişkili Kavramlar
1. De / дэ: (kabul et.) Ady. Fiil. Mastar: den.
- Kabul etmek, onaylamak kelimenin tam anlamıyla temel bir işlev taşır.
- Adıgece’de, bir şeyin diğer bir şeyle uyum sağlamanın bütünleşmesi, tercih etmesi gibi derin bir anlamı içerir.
2. De/дэ: Yer zarfı. Ara, çevrili yer, yerleşim birimleri için pasif fiillerde bulunma, aktif fiiller eylemin geçtiği yerin biçimini bildirir. Kelime başına gelerek yerin durumunu bilirtir.
Pasif durum
- Delh/дэлъ: ara bir yerde yatarak var olma.
- Des/дэс: Ara bir yerde oturarak var olma.
- Det/дэт: Ara bir yerde dikilerek var olma.
Aktif durum
- Def/дэф: Ara bir yerden sürüp çıkarma. Martar: Defın / дэфын
- Dah/дахь: Ara yere girme.
- Dehıy/дэхьый: Yukarı ara bir yere kaldırma.
- Deć/дэк|: Ara bir yerden çık. Bu ara yer kavramları, köyün ara yeri, içi, avlu içi, raf arası vb yerler olur. Yukarı çıkma anlamını da taçır.
- Derıs / дэрыс (Des /дэс): Kabul için oturum, ders.
3. Den/дэн: Mst. Dikiş dikmek eylemi, aynı zamanda ¨de¨ fiilinin mastar şekli.
4. Dı/ды: Bir şeyi dik. Mastar: ¨dın.¨ geçişli hali.
- Dikiş, iki ayrı parçanın birbirini kabul etmesi ve bir bütün oluşturma eylemidir.
- Bu esnek “den” hem fiziksel kırılma (dikiş) hem de anlam düzeyinde bir kabul ve uyum sürecini ifade eder.
5. De/дэ: Ceviz / Fındık (kabuklu yemişler):
- Ceviz veya fındık içindeki değer için kabul edilmiş bir yapı olarak değerlendirmek mümkün.
- Ceviz: Deşxo [дэшхо]: ¨Büyük de¨ ifadesiyle karşılanmaktadır.
- Fındık: Dejıy [дэжъый]: ¨Küçük de¨, ifadesiyle karşılanmaktadır.
- Doğada bir kabul süreci olarak görülen bu ilişki, “de/дэ”nin sadece insanın değil, aynı zamanda doğaya ait bir kabul sürecini de göstermektedir.
6. Deon / Дэ|он: Mst. Dinlemek. Söylenen bir şeyi dinlemek, benimsemek. Yapısı: Birleşik kelime, (de + o: Söyle + benimse. Söyleneni benimse, dinleme ve kavrama olgusunu birlikte ifade eder.
7. İlk kullanım tarihi: Yazılı olmayan ve başlangıcı bilinemeyen sözlü dönem.