Dereke:
“Ar. daraka ͭ دركة [#drk mr.] merdivenin en alt basamağı, bir şeyin en dip noktası ~? Aram drākā דרכא basamak, yol < Aram #drk דרכ ayağıyla basma = Aram #drg דרג yürüme, gitme → derece
Tarihte En Eski Kaynak
“alt basamak” [Saraylı Seyf, Gülistan Tercümesi (1391)]
Önemli Not: Bu kaynak kayıtlara geçmiş ve bu kelimenin kullanıldığı yazılı ilk kaynaktır. Kullanımı daha öncesinde sözlü olarak veya günlük hayatta yaygın olabilir.”
Kelime Kökeni
Arapça drk kökünden gelen daraka [دركة] merdivenin en alt basamağı, bir şeyin en dip noktası” sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Aramice/Süryanice drākā דרכא “basamak, yol” sözcüğünden alıntı olabilir; ancak bu kesin değildir. Bu sözcük Aramice/Süryanice #drk דרכ “ayağıyla basma” kökünden türetilmiştir. Aramice/Süryanice kök Aramice/Süryanice #drg דרג “yürüme, gitme” kökü ile eş kökenlidir. derece maddesine bakınız.” https://www.etimolojiturkce.com/kelime/dereke Bu adresten ¨DEREKE¨ maddesini aynen aktardım.
DeReKe kelimesinin etimolojik tahlil
De / дэ: [Ady.F.] Kelimenin asıl anlamını oluşturan ¨de¨ kelimesi benimseme, kabul etme anlamlarındadır.
Arapçadaki [darakat / دركة ] merdivenin en alt basamağı] olma durumu, bir şeyin dip kısmından ve ara yerinden çıkma, yukarı çıkma eylemidir.
Arapçadaki [daraka /t دركة / Дэрэкэ”] Adıge dilinde bileşik kelime olduğunu görürüz.
[De / дэ [Ady.F.] Yer – Yön Zarfları kelimenin önüne gelerek yerin biçimini, özelliğini belirtir. Pasif hali üç çeşittir. (Bayram,A.,Jineps gazetesi,2022 Nisan)
Yatma pozisyonu: De + (lh/лъ).
Oturma pozisyonu: De + (s/с).
Dikilme pozisyonu: De + (t/т), durumları (pasif durum bildirir) seslerin önüne gelerek kullanılır.
Tamamı on üç tanedir. Bunlardan biri de [de/дэ] Yer – Yön bildiren kelimedir. Bu yer zarfı durumundaki kelime aktif eylemlerle birleştiği zaman yüzlerce farklı kullanımı elde etmek mümkündür.
Arapçada [DeReKe /دركة / дэрэкэ] olarak geçen bu kelime Adıgecede [DeReK’ ДэРэК|]: 1. Yukarı çıksın, 2. Ara (bir) yerden çıksın, demektir.
Örnek: [Lhewıyem dereć / лъэуыем дэрэк!: O merdiveni çıksın.]
Ćı / к|ы: 1. [Ady.İ.] Yer. 2. [Ady.F.] Topraktan çıkan her şey için bitmek, büyümek. 3. Saç, tırnak için büyüme. 4. Çıkma
5. C’ı / к|ы: 1. Alt, 2. çık, büyü.
6. Emir kipi çekimli şekilleri
[Dek’ Дэк|]: Kelimesi de aynı anlamı vermekle birlikte muhatap. 2. Tekil kişidir. Burada hareketin öznesi doğrudan muhataptır, emir kipi 2. Tekil şahıstır.
[DeReK’ ДэРэК|]: O çıksın. Bu söylemde 3. Tekil şahıs emir kipidir. Eylemi gerçekleştirecek olan doğrudan muhatap olmayabilir.
Sonuç: [De ve ćı] kelimeleri Adıgece kelimelerdir. Ses temelli kelimelerdir. her iki kelime birleşerek [dereke] şeklinde Arapça, Süryanice gibi farklı kelimelerde kökleşerek kullanılmaktadır.