ناموس / Нэмыс / Namus [Ar.İsim]
Anlam / Semantik: “Namus” kelimesinin etimolojisi oldukça ilginçtir ve hem Yunanca, hem Arapça, hem de kültürel-dini katmanları içerir. Aşağıda kökeni ve anlam evrimini açıklayalım:
Etimolojik Temel bilgililer: Kelimeler bir varlığı, bir olduguyu ya da bir düşünceyi karşılarken ya yansımadan, ya tanımlamadan ya da anlam genişlemeleri veya mecaz gibi yöntemlerden yararlanılarak ortaya çıkarlar. Baştaki ilk iki özellik bu konunun olmasa olmazıdır. Bunlar yoksa kelimenin kökenini belirlemede yapacağımız yorumlar askıda kalır. Tabi ki başka özelliklerde olduğunu hatırlatmış olayım. Örneğin Namus kelimesinin bileşen sesleri neden o kavramı (namus) oluşturmaktadır? Bu sorunun cevabını kelimenin kullanıldığı dilleri saymakla açıklayamayız. Bu durum kelimenin seyrü seferiyle ilgili bir konudur. Asıl ve öncelikli olan konu kelimenin doğum hikayesidir.
Bu ön açıklamadan sonra kelimenin etimolojisi (Köken bilimi / Lhapseloji) konusunu şöyle açıklayabiliriz. Burada iki ayrı yorum karşımıza çıkmaktadır. her ikisi de Adıgeceye dayanmaktadır.
Kelimenin çözümlenmesi / Гущы|эм изэхэфын -1
Ne (нэ): göz.
S(ı): sonlu, kesintisiz, sürekli eylemi bildirir. Yüzmek, bir şeye uzanırkenki hal, ateşin yanması, üstten yere doğru hareket yani oturma hali, balonun sönmesi durumu, bir yöne dönme, meyletme. veya evrilme, bir şeye alışma yani eğitime vb kavramlara katkı sunar.
-mı: fiilimsilerde olumsuz ön eki.
Namus (nemıs / нэмыс): Gözün deymemesi hali. Hani herkese yönelik olmayan, her gözün bakması uygun olmayan. Gözün ona sakınılması gereken. Türkçede “namussuz” dendiği zaman “başkasına bakmakta gözünü esirgemeyen, bakma yasağı olmayan” demek istenmektedir.
Ne(нэ): göz kelimesi, anne özelliğini görünür kılan nıbe: karın yapısı ile göz çukurunun benzerlikleri, insan algısına yapısal bir benzerlik oluşturmuş ve göz organına da NE (НЭ) şeklinde adlandırılmasını sağlamıştır.
Ayrıca Nı (nu) kelimesinin Anne anlamlı olduğunu da biliyoruz. Ana ve göz kelimelerinin ortak kök olmasının nedeni kelimelerin benzer özelliklerinden dolayıdır. Öncelikli beliren kelimenin “Nı” ana kelimesi olduğu kanısındayım. Çocuğun dünyaya getiren varlık ile çocuğun dünyaya gelirken çıkardığı “nı” sesi, Çocuk – anne arasındaki bağın bir ifadesidir. Adıgabze’de “karın” anlamına gelen “nıbe” kelimesi nı+be (anne+çok) kelimelerin birleşiminden bir tanımlamadır. Burada karın denen bütüncül organın içerisinde kalan bebeğin insan (nı:ana) bedenindeki çoğalmanın yani büyümenin bir tezahürü olarak “nı” kelimesi, ağlama sesinin yansımasından doğmuş oluyor.
Kelimenin çözümlenmesi / Гущы|эм изэхэфын -2
Nemıs / Нэмыс: Kelime emir kipi olan ”nes” ulaş, yetiş, değ kelimesinin olumsusudur. Ne kelimesi fiilin baş tarafına geldiği zaman, anlama, özne merkezinden bilinen öbür taraf anlamı katar. Örn.1. Psınem sıNESIğ / Псынэм нэсыгъ: Çeşmeye yetişti. Örn. 2. Psım wıNEMIS / Псым унэмыс: Suya değme. Kelimenin başındaki ”wı” 2. Tekil kişi zamiridir.
| Dönem / Dil | Biçim | Temel anlam | Genişleyen anlam |
|---|---|---|---|
| Yunanca | νόμος (nomos) | yasa, düzen | toplumsal kural |
| Arapça | نَامُوس (nāmūs) | yasa, kural | vakar, gizlilik, melek (Cebrail) |
| Osmanlıca | ناموس (nâmûs) | yasa, onur | iffet, ahlak |
| Modern Türkçe | namus | ahlaki temizlik, iffet | toplumsal onur, özellikle cinsel bağlılık |
Özet
Her iki yorum sonuçta aynı doğrudan yola çıkıp aynı doğru sonucu göstermektedir. Konumuz olan ve günümüz Türkçesinde “namus” şeklinde geçen kelime, Adıgeceden “nэmıs / нэмыс” olarak kullanılmaktadır.
Kelimenin gerçek anlamı, insani değerleri, ahlakı, onuru, iffeti, iyiliği bozucu, toplumu fesat edici hal, hareket, düşünce ve duygulara ulaşmama, bakmama, onlarla ilgilenmememe durumudur. Özetle yaratılışa uygun masumiyette kalarak diğer kötü olan ne varsa onlardan uzak durma ¨nemıs olma / değmeme” halidir.