حشر / Haşr / хьащр: [Ar.F.]
HAŞR kelimesinin kökeni Arapça olarak bilinir. Günümüzde “haşr” artık Arapça bir kelimedir. Ancak etimoloji bilimi işi burada bırakmaz. Kelime hangi dilde doğmuş, nasıl doğmuş, hangi dillerde yaşamaktadır ve ne gibi değişimlere uğramıştır gibi sorular sorar ve cevaplarını arar. Otej Teoremine göre İlksel süreçte bir kelimenin çok sesli ve çok heceli doğması çok mümkün değildir. Bu ihtimal kapısı, birleşik ses niteliği taşıyan ancak orijinal ses yansıması özelliğini bozmayan bir durumda karşımıza çıkar. [Bzu] sesi gibi. Bu da son derece sınırlıdır.
Haşr / хьащр kelimesinin etimolojisi şöyledir: Ha / хьа: İnsanı, canlıyı ifade eder. H / хь sesinin Ho / хьо şeklindeki söylemi, hareketli dillerde rastlanan bir durumdur. Asıl olan sessiz harflerdir. Sesli harfler daha çok şive ve lehçelerin oluşmasında etkilidir. Bu durum, manayı etkilemez anlamına gelmez. Sessiz harflerin, sesli harflere oranla daha çok olması ve çoğu zaman anlamın tamamını yükleniyor olması nedeniyle kelimede hakimiyeti kurar.
Şı / щы: Bir şeyin ardı sıra gitme, şırıldama hali, bir şeyi rehberlik ederek götürme, satma.
-r / -р: Çok fonksiyonlu joker bir ses. Çoğu kez isim sonunda belirlilik, fiil sonunda ise isim yapım eki görevi üstlenir. Türkçede İsmin- i haline denk düşer. Burada bir şeyin tekrar etme görevini üstlenir. Canlılarda yavru (şır) ve ebeveyn benzerliği. Suyun ¨şırrr… şırrr¨… tekrarlanarak, kesintisiz akma ritüeli.
Şı kelimesinin asıl doğuşu, suyun akışına ses yansımasıdır. İnsanoğlu, suyun bu kesintisiz hareketini, yani devinimini defalarca tecrübe edinmiş ve zamanla kelimelere değerli anlamlar katarak, anlam genişlemeleri ile yeni anlamlı kelimeler oluşturmuştur. Böylece de dile felsefi bir zihin girmiştir. Bu açıdan da dillerin doğal yapısını bozmamak gerektiğini, yeri gelmişken söylemiş olalım. Demek ki, bugün “şır” (yavru) dediğimiz kelime, canlının kendi türündeki varlığının, benzeri yani kendi tekrarı durumunu ifade eder. Adıgecede yaşayan bir kelimedir. Özet ve örneklemelerle tekrarlayalım:
Haşır / хьащыр:[İsim] 1. İnsan yavrusu. 2. Benzer, bir şeyin bir şeye benzer olma hali. Canlının yavrusuyla kendisini, kendisine benzerile tekrarlaması. Mecazen bir şeyin kendisine benzeri.
He şır / хьэ шыр (хьэжъу): Köpek yavrusu.
Chet şır / чъэт щыр: Civciv. Tavuk yavrusu.
Şıd şır (kurэw) / шыд щыр: Sıpa. Eşek yavrusu.
Şırjıy / щыржъый: Yavrucuk.
Zehaşır / зэхьащыр: İki şeyin birbirine benzemesi.
Haşr kelimesi, dini metinlerde, anlam genişlemesi yoluyla, insanın yeniden “Haşır”, insanın kendisine benzer şekilde yeniden yaratılacağını tanımlamaktadır. Diriliş, ikinci kez var olmayı, kendi benzeri, kendi şekliyle var olmayı dile getirir. Kur’an-ı Kerim meallerinin çoğunda, haşr kökenli kelimeler benzeriyle diriliş yerine sadece toplanmak olarak çevrilmiştir. Burada anlam kayması yapıldığı kanısındayım. Zihinlerdeki ”yeniden diriltilip hesap için toplanma¨ düşüncesi, kelimenin ¨toplanma¨ şeklinde bir manaya neden olduğu kanısındayım. ”Sebe, 40¨ ayetinde, ¨Diyanet İşleri Meali, Eski) [Allah bir gün onların hepsini diriltip toplar, sonra meleklere: “Bunlar mı size tapıyordu?” der.] Ayetin çevirisinde haşr kelimesi dirilmek olarak ele almıştır. En sağlıklı çeviri sayılabilir. Diyanet’in Yeni meali ve Kur’an Yolu meali dahil tüm mealler çevirilerde haşr kelimesinin anlamını ¨toplamak.¨ anlamı üzerinden verilmiştir. Durum böyle olunca kelimeye özünden uzak, yakıştırma yoluyla anlam verilmiş oluyor.
Özet
حشر / Haşr / хьащр kelimesinin; sözlük anlam, ¨insanın ve canlının kendine benzeyen yavrusu, bir şeyin bir şeye tıpa tıp benzeme durumu, demektir. Istılah anlamı, İnsanın önceki halinin aynı şekliyle yeniden yaratılıp, diriltilmeyi ifade eder. Toplanma, olayı insanların zihnindeki olayın kelimeye yansımasıdır.