- Anlam / Semantik
مقام / Makam / Мэкъам [Ar.İ.] Kelimenin Arapça kökeni [قام / kame]: Ayağa kalkma, durma. Aynı zamanda [hareket halinde olmayı] içerir. İngilizcedeki [come]: gelmek, kelimesiyle kökteş.
مقام / Makam / Мэкъам: 1. Durulacak yer, mekan, durak. 2. Devlet kademesinde mevki. 3. Türbe, ziyeretgah. 4. Tasavvufa ulaşılan manevi rütbe. 5. Sözü melodik, notalı seslendirme.
2. Köken
Arapça [makhām / مقام] kelimesi Türkçeye [makam] olarak geçmiştir. Türk Dil Kurumu’na göre bu kelime, müzik terminolojisinde “bir müzik parçası veya şarkının işleniş biçimi” anlamına gelir. Ancak bu çözümlemede kelimenin klasik etimolojisinin ötesine geçilerek Adıgece köklerle olası bir kadim bağa işaret edilmektedir.
3. Adıgece / Çerkesçe Bağlantılar
- Makhe / Мэкъэ [Ady.İ.] Ses.
- Adıgecede “makhe” kelimesi ses anlamına gelir. Bu kelime bileşik yapılı olup iki temel unsurdan oluşur.
- Me / Мэ: Koku, öz, anlam, değer gibi soyut çağrışımlara sahip bir kelimedir.
- Kh / Къ: Kalıp, şekil, maddeleşme, somut anlamı taşır.
- Kelimedeki [kh / къ] sesi değilde [kxh / кхъ] sesinden gelmiş olma ihtimali yüksektir. Kelimenin yukarıda açıklanan [ses] anlamı diğer anlamlardan farklı olduğu görülmektedir. Buradaki [kh / къ] sesi ön, üst damak yardımıyla söylenirken [kxh / кхъ] sesi arka, üst damak yardımıyla söylenmektedir. Bu ses ayrımı günümüz Batı Adyge resmi alfabesine konmamıştır. Oysa Hatokhıy ve Kabardey şivelerinde kullanılmaktadır.
- Khe / кхъэ: [Ady.İ.] Mezar. Bu durumda [makxhe / макхъэ] kelimesi [soyutun, anlamın gömütü, merkezi] kavramından [ses] kelimesi türetilmiştir.
Bu çözümlemeye göre “makam”, yalnızca bir ses dizgesi değil; sesin taşıdığı ruh, yorum, mana ve öz anlamına gelir. Bu da makam kavramının müzikteki yorumlayıcı, hissî ve estetik boyutunu vurgular. Bir melodiyi yalnızca notalarıyla değil; duygusu, özü ve kokusuyla (me) ifade etmek, tam da “makam” kavramının ruhunu yansıtır.
Sonuç:
Makam / Макъамэ: Kelimenin “Anlam/semantik” bölümünde verilen ilk dört kelimenin anlamları farklıdır ve Arapça kökenlidir. Beşinci maddede verilen anlam çok daha farklıdır. Bu kelime ise Adygece kökenlidir.
“Makхhame / макхъамэ” kelimesi Adıgece kökenli [makхhe / макхъэ] (ses) ve sondaki [me]: koku, kökleriyle birleştiğinde, sesin kokusu, yorumuyla sözün melodiyle ifadesi dile getirilmiştir. Müzikte “makam” denildiğinde, notaların ötesinde sese katılan anlam, tavır ve hissiyat kastedilir. Bu bağlamda kelimenin kimliği sadece Arapça kökenli bir terim değil; aynı zamanda kadim dillerin ortak hafızasında var olan daha derin bir anlam katmanını da taşır.