Din / دين / Дин: [Ar.,İ.] Arapça [d – y – n] mastar kökünden türediğini iddia edenler olmuştur.
Semantik açıdan:
“âdet, durum; ceza, mükâfat; itaat ” [Tümer,G.,Genel Olarak Din], Ragıp el İsfahaniye göre, “İtaat ve ceza” olarak ele alır. İstılahi anlamda “Allah’ın kulları için tercih ettiği manzumeler bütünü” şeklinde tanımlamak mümkündür.
1. Kelimesinin Kökeni:
Adıgecedeki “De”: Kabul et, demektir. Mastar: Den. Bir şeyi kabul etmek değil, kabul etmenin kendisi. Geçişsizdir.
Dı:Dikiş dik. Mastar: Dın. Bir şeyi bir şeye dikme eylemi. Geçişli.
“De ve Din” arasındaki bağlantı, anlam evrimi açısından oldukça mümkündür. Din, bireysel kabulün ötesinde toplumsal bir kabulü veya yüceltilmiş bir değerler sistemini ifade eder. Haliyle kelimenin anlatısı ve anlatılanın mahiyeti birbirini tanımlamaktadır. Bunu incelemelerde görebiliyoruz.
2. Yapısal özellik
Din: Yapısal olarak birleşik bir kelime. “De / дэ”: kabul + “(y)in / ин”: büyük. Adıgecede sıfatlar isimlerin sonuna geler. Buna sayılar da dahildir. Kurallı istisnai durumlar olabilir.
“De+(y)in”: Bu birleşimde “Büyük kabul” anlamına gelir. Kelime ve hece başlarında [i] sesi [yi] şeklinde okunur. Ayrıca adıgecede iki ünlü sesin bir arada olması durumunda biri düşer.
3. Ses hareketleri:
Adıgecede genelde bir kelime içerisinde iki sesli harf yan yana geldiğinde biri düşer ve ¨de + (y)in¨ birleşik kelimesi [e] sesi düşmüş ve kelime ¨din¨ şeklini alır.
3. Yapısal değişim:
Din kelimesi zamanla bu şekliyle kaynaşmış ve kökleşerek tek kelime halini almıştır. “Dein” → “Din”: Bu tür ses düşmeleri, dillerde sık rastlanan doğal evrimsel akışlardır. Özellikle fonetik konforlar için bazı seslerin kesintiye uğradığı görülür.
4. Kök dil kaynaklı gösterge: Bu çözümleme kelimenin bir kök dil yapısına ait olduğunu gösterir. Kelimeyi ancak sese kadar indirgeyen Adıgece ve dil bilim verileriyle çözebiliyoruz.
5. Kelimenin evirilmiş olma ihtimali. Diğer önemli bir yaklaşım “din” kelimesinin doğrudan “den” kelimesinden dönüşmüş olama ihtimalidir. Adıgecede [-n] sesi mastar ekidir. Ayrıca bitmemiş zaman (Geniş zaman) kip ekidir.
Bkz. DE: https://bramotejetimoloji.com/wp/etimolojik-sozluk/de-%d0%b4%d1%8d/