Theologia / Teoloji / Тъьэ|щлэжьи: [İsim]
Kelime Kökeni
Fransızca théologie “tanrıbilim, dinbilim” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Latince aynı anlama gelen theologia sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca aynı anlama gelen theología θεολογία sözcüğünden alıntıdır. [Nişanyan Sözlük]
Fransızca théo+ veya İngilizce sadece bileşiklerde görülen theo+ “tanrı veya din” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca théos θέος “tanrı” sözcüğünden alıntıdır. Yunanca sözcük Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *dhəs-o- biçiminden evrilmiştir. Bu biçim Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *dhēs- “tanrı” kökünden türetilmiştir.” https://www.etimolojiturkce.com/kelime/teo+ şeklinde yazıyor. Geri kalanların çoğu da kopyala yağıştır, herhangi bir sağlıklı bilgi yok. Sonrası laf kalabalığı. Genellikle genel ortam bu şekilde. Peki eksiği nedir? Açıklayalım. Thor, kuzey Cermen mitolojilerinde tanrı anlamında kullanılmış ve Odin’nin oğlu olarak anlatılır.
Detay:
Tha: [Ady.İ.] Semantik (Anlam): Tanrı. yaratıcı anlamında kullanılır. Miteoljinin dışında gerçek anlamda yaşamaktadır. Yaratıcıdır, tektir, herşeyin sahibi odur. Her şey ona muhtaçtır ve o hiç bir şeye ve hiç bir kimseye muhtaç değildir. eş ve ortak kabul etmesz, zaman ve mekan üstüdür. Kelime bu anlamlarla beraber günümüze kadar gelmiş ve Adyge (çerkes) halkında ve dilinde yaşamaktadır. “Xhoxhu /хъоъъу” denen cemiyet dualarında daha geniş tanımlamalar yapılarak kullanılmaktadır. Zaman içerisinde bu toplumdan bir şekilde ayrılarak kültürel dejenerasyona uğramış kitlelerde veya bu harstan etkilenmiş olan kimi toplumlarda bu inanış mitolojik olarak algınanmış ve deformatif bir anlamla farklı bir kanaldan da günümüze ulaşmıştır. Tha Adıge [Adyge / çerkes} halkının doğrudan TEK TANRI adıdır. İslamiyet öncesinden bile Adıgelerde yemin onun adına yapılır, söz onun adına verilirdi. Onun dediği olur. Onun adına bir şey söylenmiş veya yapılmış ise o artık doğru kabul edilir ve onun üzerinden bir yalan olsa bile artık onun doğruluğu – yanlışlığı sorgulanmaz, peşine düşülmez ve sonuç Tha’ya bırakılırdı.
[Mı wuaşxhor sikhan / Мыуашхъор сикъан] yemini
Adyge [Çerkes] kültüründe böyle bir yamin tarzı vardır. Cümlenin anlamı [Bu mavi gök bizim [kan]ım olsun,] demektir. Burada geçen [kan] kelimesi damarda akan sıvı değildir. Kan ya da p’ur, bakılıp, beslenip, korunup yetiştirilen kişi demektir.
Yemin şekline örnek verelim:
“Нычэпэ къаджэрэмэ уафимыкlэу,
Зекlо кlорэмэ уадэмыкlомэ,
Шъаохэмэ садэкlожыныджэрэ,
Мыуашъухъор тикъан, иlуй.”
Çevirisi: [Bu gece çağıranlar için çıkmaz isen,
Zéqo gidenler ile gitmez isen,
Erkeklerle birlikte gideceğime,
Mıwuaşxhor tikhan, dedi. (Yemin etti küçük karısı Borej’ın] [Bayram,A.,Borejer]
Mı: Bu wuaşxho: Mavi gök. Tikhan: Kanımız. Eğer sen onlarla birlikte zeqo’ya gitmez isen ben onlarla gitmezsem mavi göğü benim (kan/p’ur: korumamda olsun). Buradaki Tanrı inkarı kendisini tanrının yerine koyup göğe sahip çıkmak şeklinde oluyor. Yani temelde mavi göğün sahibini biliyor ve yeminini onu inkarı üzerine kurarak sözünü mutlaka yerine getireceğini dile getiriyor.
[Tham paye: Allah için] denmişse artık iş bitmiştir. Adıge toplumunda xhoxh / хъохъ [edebi dua çeşitleri] ve inanç sistemindeki işlevlik, inanç ve algılar bu şekildedir. Haliyle Tha, doğmuş değildir, yaratılmış değildir, başkasının oğlu ya da babası değildir çünkü o yaratıcıdır. Böylece mitolojik algı bir kez daha ortadan kalkmıştır.
Tha ğepst’ / Тхьа гъэпц|: Yalancı, sahtekar. Çözümü (Tha’yı yalanla) şeklindedir. Demekki toplumda yalan söylemek Tha [tanrı]yı inkarla eş değerdir.
Thar, şeklindeki (R( eki almış kullanım belirlilik hali; Tham, şeklindeki kullanım ise ismin diğer hal ekleriyle birlikte kullanımıdır.
Burada Tha kelimesinin neden Yaratıcı anlamı taşıdığını da bilmek lazım. Morfoloji, Semantik ilişkisi vardır. Görüldüğü üzere Adyge / Çerkes inanış siteminde THA kavramı üzerinde bilimsel, felsefi vb alanları kapsıyacak şeklde bir bilim dalı oluşturacak kadar derinliğe sahip bir konudur. Theolojiy kavramını oluşmasında bu inanış sisteminin kişi ve toplumları etkilememiş olması düşünülemez.
T(ı/e) / ты/тэ: [Ady.] Veren anlamındadır. Yaratıcı hep verendir, her şeyi veren. Can için, Havadan nefesi, topraktan insanı ve bitkiyi, güneşten enerjiyi, sudan canlıları, yaşamı veren odur. Tı(n): Fiilin geçişli şeklidir. Bir şeyi ver(mek); Te(n): Ver(mek):Fiilin geçissiz şekli. Verme eyleminin kendisi. Lütuf. Başka örnekler verelim.
Tha + Mate (Thamate) / Тхьаматэ: Tha adına lüffeden. Adaleti, hakkı-hukuku veren Onun adına düzenleyen karar veren, toplumun sorunlarını karşılıksız çözendir. Adeta Tha’nın yeryüzündeki temsilcisi.
Tha yêTAğ / Тхьа етагъ: Allah lütufta bulunmuş.
Tham ts’ıfır zıfeşuaşer khırêTI. Allah insana layık olduğunu VERiyor.
Thaoloji [Thaologia – Тхьа|олажьэ] kelimesinin etimolojisi
Ha / Хьа: [Ady.] İnsan, canlı, nefes alıp veren. Bu şekilde bir başına yalın kelime olarak kullanımı unutulmuş başka kelimelerle bileşik halde kullanılmaya devan edilmiştir.
Tha: İnsana ve canlıya lütufta bulunan. her şeyi veren. Allah’ın diğer bir adı.
O / |о: [Ady.]söyle, emir kipi.
Thao / Тхьа|о: [Ady.]Tanrının demesi Yemin et:Tharıo kelimeside, yemin, demektir. Yani br şey üzerine THA (Allah) demek. Yani bir şeyi Tha’yı şahit koşmuşsan iş bitmiştir. Yukarıda açıklamıştım.
Loji (Laje) / Ложьи (лальэ [Ady.] Çalışma.
Thaoloji / Тхьа|оложьм: Tha’nın (Tanrının) dediği üzerine çalışmak, demektir. Durum bu iken Kelimenin kökünü Fransızca’dan, Latince’den, Almanca’dan vb dillerden aramak beyhudedir. Grekçeden
Burada ince bir nokta vardır. Bu ve benzeri kelimeleri Adıgeler mi üretmiştir? Cevap evet, ise bu kelimeler neden bugün adıge diline Avrupa dillerinden girmiştir. Cevap şu:
- Bu kelimeleri üretmiş gibi algıladığımız toplumlar zamanla Avrupaya giderken Kafkasya’da yaşadıkları dönemde kullandıkları dillerini beraberlerinde götürmüşlerdir. Eğer bir toplum başka bir yere gidiyorsa terk etmeyeceği tek varlık dilidir ve beraberlerinde dillerini de götürmüşlerdir. Zamanla bu dilden bildikleri o kelimelerle terminolojilerini üretmişlerdir. Dil ve yapısı değişirken terminolojiler hep kalıcı olmuştur. değişen sadece kelimenin şivesidir. Bu durum da bu dillerin kökenini Adıge dili olduğunu göstermektedir.
- Diğer ihtimal ise bu tip kelimeler ve bilgiler Adıgeler tarafından biliniyordu. Bu bilgiler başka toplumlarca Kafkasyadan bilgi transferi yoluyla başka toplumlara geçti ve o toplumlar bilgi sistematiğini kurdular ve kelimeler de bu çekilde o toplumların dillerinde yer aldı. Terminoloji de böylece gelişti. Bu da mümkündür. Ancak burada cevaplanması güç başka sorular doğmaktadır. Öncelikle 1. görüşümün daha kuvvetli olduğunu belirtmeliyim. Geçmişte de konuyla ilgili benzeri açıklamalarım olmuştu. Takipçilerim hatırlayacaktır.
Sonuç olarak Theoloji kelimesini oluşturan kelime bileşenlerin tamamı Adyge / çerkes diline aittir. Yerminolojiyi oluşturan herhangi bir toplumun bilgisi, kelime hazinesi, tarihi arka planı bu kültürden ayrı düşünülemez..